Türkiye-Ukrayna ilişkileri

1- Siyasi İlişkiler

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1991’de bağımsızlığını ilan eden Ukrayna’nın çoğulcu demokrasi ve serbest

piyasa ekonomisine yönelmesi ve Batıya dönük bir politika izlemesi Türkiye-Ukrayna ilişkilerinin müsait bir zeminde gelişmesini sağlamıştır.

Coğrafi büyüklüğü, bölge ve Avrupa güvenliği ve istikrarı açısından stratejik konumu ve askeri-savunma sanayii imkan ve kabiliyetleri, benzer konumdaki ülkemizin çıkarları ile örtüşmekte, bu da iki ülkeyi birbiri için önemli ortaklar haline getirmektedir.

İki ülke arasında ilk “Dostluk ve Kardeşlik Anlaşması” Ukrayna Halk Cumhuriyeti zamanında 2 Ocak 1922’de imzalanmıştır. Türkiye Ukrayna’nın bağımsızlığını 16 Aralık 1991’de tanımıştır. Türkiye’nin Başkent Kiev’de Büyükelçiliği ve 1 Kasım 2001’de faaliyete geçen Odesa’da bir Başkonsolosluğu bulunmaktadır. Ukrayna’nın da Ankara’da Büyükelçiliği ve İstanbul’da Başkonsolosluğu faaliyet göstermektedir.

Karşılıklı üst düzey ziyaretler ve bu ziyaretler sırasında imzalanan yaklaşık 60 anlaşma iki ülke arasındaki ilişkilerin gelişmesine büyük katkılar sağlamaktadır.

2- Ticari ve Ekonomik İlişkiler

2.1- Dış Ticaret

1990’lı yıllar boyunca iki ülke arasındaki ticari denge Türkiye aleyhinedir. Ukrayna’nın ithalatta uyguladığı yüksek gümrük ve tüketim vergileri, ithalat maliyetlerini artırmakta ve Türk mallarının Ukrayna pazarındaki rekabet gücünü azaltmaktadır.

Türkiye’nin ihracatında ilk sıralarda yer alan mallar; elektrikli makineler (TV), yenilen meyveler, plastikler, sabun ve deterjanlar, kazanlar ve makineler, tuz, kükürt ve çimentodur.

Türkiye Ukrayna’dan büyük ölçüde girdi olarak kullanılan hammadde ve yarı mamul maddeler ithal etmektedir. Demir-çelik ürünleri, mineral yakıtlar gübreler, anorganik kimyasallar, hayvansal ve bitkisel yağlar vb.

DİE 2002 yıl sonu verilerine göre Ukrayna, Türkiye’nin ithalat yaptığı ülkeler arasında 13. sırada, ihracat yaptığı ülkeler arasında ise 18. sırada yer almıştır. Farklılık arz eden Ukrayna Devlet Gümrük Servisi 2002 yılı verilerine göre ise Ukrayna’nın ithalatında Türkiye %1.14 pay ile 18. sırada, ihracatında %6.89 pay ile 2. sırada ve dış ticaret hacminde %4.1’lik pay ile Rusya Federasyonu, Almanya ve Türkmenistan’ın ardından 4. sırada yer almıştır.

2003 yılında ihracat artarken ithalatın da artması nedeniyle ticaret açığı Türkiye aleyhine büyümektedir.

Son yıllarda ticareti olumsuz yönde etkileyen kısıtlamalar olmuştur;

-Temmuz 1998’den bu yana Ukrayna ayçiçeği tohumu ihracatında teminat uygulamasına geçmiştir. Ukraynalı firmalar mal bedelinin tamamı oranında bir teminatı önceden yatırmak durumundadır.

-Fason üretim amacıyla kullanılan metal hurda ve atıklarının ülke dışına ihracını, elektronik sanayiinin ihtiyaç duyduğu ürünlerin fason üretimi için olanlar hariç, geçici olarak sınırlandırmıştır.

-Türkiye giderek artan sıcak ve soğuk haddelenmiş sac ithalatını yerel demir-çelik sektörünü korumak amacıyla kontrol altına alma gerekçesiyle bu ürünlere uygulanan ithalat vergi oranlarını %5’den %20-30’lara çıkarmıştır.

-Ukrayna Bavul ticaretini kısıtlayıcı tedbirler almıştır. Kara ve denizyolu ile getirilen 200 € değerine kadar olan yolcu beraberindeki eşya vergiye tabi tutulmaktadır.

-Firmalarımızın ihracatta karşılaştıkları önemli bir sorun da standardizasyon konusudur. Bugüne kadar sadece porselen ve seramik sofra ve mutfak eşyasında akreditasyon sağlanmıştır. Bunun dışında ithalatında zorunlu standart uygulaması getirilen diğer tüm mallar için Ukrayna’da faaliyette bulunan Türk ya da Ukraynalı firmalarca her seferinde standart belgesi alma mecburiyeti bulunmaktadır.

-Ukrayna 2002 yılı sonunda hurda metal ihracatına ton başına 30 € ihraç vergisi koymuştur. Bu vergi Türkiye’de hurdayı hammadde olarak kullanan demir-çelik üreticilerini sıkıntıya sokmuştur. Verginin yıl sonunda gelmesine rağmen, Türkiye’nin 2001 yılında 172 milyon ABD doları (ihracatının %17’si) olan hurda demir ithalatı, 2002 yılında 149 milyon ABD doları (%12) düzeyine inmiştir.

-Ukrayna devletinin ihracatçılara KDV iadesi yapması hususunda güçlükler yaratması, KDV alacağı olan firmalar ve bu firmalarla iş yapan Türk firmalarının sıkıntıya girmesine sebeb olmuştur.

Türkiye- Ukrayna Dış Ticareti (bin dolar)

YILLAR	İHRACAT	İTHALAT	DENGE	HACİM
1992	35,842	90,003	-54,161	125,845
1993	39,453	472,706	-433,253	512,159
1994	76,385	535,071	-458,786	611,356
1995	198,534	856,340	-657,806	1,054,874
1996	267,043	744,531	-477,488	1,011,574
1997	334,622	859,824	-525,202	1,194,446
1998	273,666	988,781	-715,115	1,262,447
1999	225,803	773,713	-547,910	999,516
2000	258,121	981,559	-723,438	1,239,680
2001	289,179	757,625	-468,446	1,046,804
2002	310,450	978,142	-667,692	1,288,592
2003	379,690	1,156,541	-776,851	1,536,231

2.2- Karşılıklı Doğrudan Yatırımlar

Büyük çoğunluğu KOBİ niteliğinde olan firmalarımız ağırlıklı olarak gıda ve içecek, temizlik malzemeleri, hazır giyim, orman ürünleri, maden ve metal, inşaat ve inşaat malzemeleri alanında faaliyet göstermektedir. 100 milyon Dolar civarında bir Türk yatırımı söz konusudur.

Ekim 2003 tarihi itibariyle Ukrayna’da 25 müteahhitlik firması faaliyet göstermektedir. Türk müteahhitlik firmalarının Ukrayna'da üstlendikleri 48 projenin toplam tutarı 815 milyon ABD doları civarındadır. Sürmekte olan projelerin tutarı 216 milyon Dolardır.

Sektör Bazında Türkiye’nin Ukrayna’daki Doğrudan Yatırımları (milyon $)

	1.1.1999	1.1.2000	1.1.2001	1.1.2002	1.1.2003
Ukrayna’daki Yabancı Yatırımlar Toplamı	2.810,7	3.281,8	3.865,5	4.406,2	5.339
Türkiye’nin Doğrudan yatırımları	20,1	24,1	32,0	36,80	38,1
-Gıda sanayi	8,2	9,7	8,6	9,9	6,2
-Kimya Sanayi	0,7	0,6	0,6	6,4	10
-Hafif Sanayi	0,3	0,3	0,2	0,5	0,5
-Makine İmalatı ve Metal İşleme Sanayi	0,3	1,5	2,7	0,7	0,7
-Ağaç İşleme ve Selüloz-Kağıt sanayi	0,3	0,3	0,4	0,7	0,8
-Ticaret	6,8	7,3	8	6,1	6,9
-Ulaştırma	0,9	1,3	7,5	1	1,2
-İnşaat	0,7	1,3	1,2	1,3	1,7
-Finans- Sigortacılık Hizmetleri	-	-	0,9	7,7	7,7

1 Ocak 2003 tarihi itibariyle Ukrayna’ya yatırım yapan Türk firmalarının sayısı 265’tir. Türkiye’ye yatırım yapan Ukrayna firmalarının sayısı ise 2002 yılı rakamlarına göre 5 olup yatırım hacmi 157.000 ABD Dolarıdır.

2.3- Eximbank Kredileri

Ukrayna’ya 20 milyon Dolar tutarında finansman imkanı sağlamasını öngören Protokol 21 Mayıs 1998'de Kiev’de imzalanmıştır. Türk tarafınca onaylanan Protokol, Ukrayna Parlamentosu tarafından, dış kaynaklı kredilere devlet garantisi verilmemesi yönündeki parlamento kararı gerekçe gösterilerek halen onaylanmamıştır.

2.4- Yatırım Olanakları

Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte ticari ilişkilerimiz açısından BDT içinde Rusya Federasyonu'nun ardından gelen Ukrayna, içinde bulunduğu ekonomik güçlüklere karşın büyük tarımsal ve sanayi potansiyeli ve coğrafi yakınlığı ile işbirliği açısından önemli avantajlar sunmaktadır. Tarım arazilerinin satın alınması veya uzun vadeli kiralanması yoluyla özellikle mısır veya ayçiçeği gibi ürünlerin yetiştirilmesi ve ihraç edilmesi mümkündür. Ayrıca tarımla ilgili diğer alanlarda da modernizasyon ve yeniden yapılandırma faaliyetleri çerçevesinde her türlü yabancı yatırıma ihtiyaç duyulmaktadır.

İnşaat ve inşaat malzemeleri, kimya, tekstil, elektrik ve elektronik, kauçuk vs. işbirliği yapılabilecek sanayi dallarıdır. Türkiye'nin Ukrayna'dan elektrik enerjisi satın alması amacıyla Karadeniz'in altından bir enerji nakil hattı kurulması imkanlarının araştırılmasında yarar görülmektedir. Ukrayna'nın büyük bir pazar olarak önemi gözönüne alındığında, Türk firmaların sadece dış ticaret yoluyla ticari ilişkilerini sürdürmesi yerine ekonomik ilişkilere de ağırlık vererek Ukrayna'da yatırıma yönelmeleri ekonomik ve ticari ilişkilerimizin geleceği açısından çok önemlidir.

Diğer taraftan halen makine, gıda, tekstil ve temizlik maddeleri gibi klasik mal gruplarında odaklanan dış ticaretimizin çeşitlendirilmesi gerektiğini de önemle vurgulamak gerekmektedir. Bu çerçevede, inşaat malzemeleri, elektrikli ve elektronik ev eşyaları, haberleşme sistemleri, oto yan sanayii mamulleri sektörlerinde faaliyet gösteren Türk firmalarının Ukrayna pazarına daha ciddi bir şekilde yönelmeleri, ofis ya da mağaza açarak satış ve dağıtım zincirleri oluşturarak ve Ukraynalı firmalarla ortak yatırıma giderek bunu gerçekleştirmeleri her iki ülke çıkarları açısından önemlidir.

Turizm ve otelcilik alanında yatırım imkanları mevcuttur. 2005 yılında Ukrayna’nın tamamında toprak alım satımı serbest hale gelecektir. Bu konuda Turizm yatırımcılarımızın atak davranması gerekmektedir.

Ekonomik ve Ticari Anlaşmalar

• Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması (4 Mayıs 1992)
• Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması (30 Mayıs 1994)
• Yatırımların Karşılıklı Teşviki Anlaşması (27 Kasım 1996)
• Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması (27 Kasım 1996)
• Gümrük İşbirliği ve Karşılıklı İdari Yardıma İlişkin Anlaşma (27 Kasım 1996)
• Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması (30 Nisan 1994)
• Enerji İşbirliği Anlaşması (28 Ekim 1993)